Sint Servaas

Servatius was uit Armenië afkomstig en trok in de vierde eeuw door onze gewesten; rond 343 werd hij bisschop van Tongeren, later van Maastricht waar hij op 13 mei 384 stierf. Volgens Romeins gebruik werd hij langs de openbare weg begraven; later werd over zijn graf een kerk gebouwd.

- De legende vertelt dat de hele kerkgemeenschap van Tongeren na het overlijden van hun bisschop in de kerk was samengekomen om een nieuwe bisschop te kiezen. Toen Servaas als eenvoudige pelgrim de kerk binnenkwam om er te bidden, nam een engel de bisschopsstaf van het altaar en overhandigde deze aan Servaas. Voor de gelovigen was
het duidelijk : deze man zou de nieuwe bisschop worden.
- In werkelijkheid was Tongeren door zijn ligging aan de Romeinse grens niet veilig voor Germaanse invallen en in 366 trok Servaas naar Rome om hulp af te smeken. Hier kreeg hij van paus Damasus een sleutel waarin vijlsel of stukjes van ketenen van Petrus zijn verwerkt.
Na zijn terugkeer uit Rome is Servaas, waarschijnlijk om veiligheidsoverwegingen, naar Maastricht getrokken.
In 1176 heeft Hendrik van Veldeke het leven van deze heilige beschreven en heeft de legende vaste vorm gegeven

Dat ons de goede Sint-Servaas
Onze zielen mogen berlossen
Van de duvelen, de boozen
Dat zij ons niet mogen schaden
Ende dat wij onze ziele mogen bestaden
In dat eeuwige licht
Die grote Heer van Triecht
Dat hij onze ziele make vrijdag
In de name Gods
Amen dat 't zij

De naam van Servaas wordt genoemd in verband met drie concilies : dat van Sardica in 343, dat van Keulen in 346 en de kerkvergadering van Rimini in 359. Op deze vergaderingen ontpopte hij zich als een fel bestrijder van het arianisme, een dwaalleer waarin de ontkenning van de goddelijkheid van Jezus centraal staat.
Servaas wordt steeds in bisschopskleding afgebeeld met mijter op hef hoofd en bisschopsstaf in de rechterhand. In zijn linkerhand draagt hij een sleutel en aan zijn voeten ligt een draak : bewijs dat hij een fel bestrijder van ketterijen is.

De aanbidding van Servaas concentreert zich in Limburg, meer bepaald in Maastricht waar de Sint-Servaaskerk zich boven het graf van de heilige bevindt en waar sinds 1391 de zevenjaarlijkse heiligdomsvaart plaatsheeft.

Vanaf de 10^de eeuw kent de verering van de heilige Servaas een verbreiding over een groot gedeelte van West-Europa. Hij werd aanroepen als beschermheilige tegen bepaalde ziekten, onder meer tegen koorts, keelaandoeningen, ziekten en sterven van vee ; het is dan ook niet verwonderlijk dat de landbouwers met hun paarden, essentieel element in de landbouw, de bedevaartsweg gingen.

Algemeen bekend is Servaas als één van de drie ijsheiligen: Pancraas op 12 mei, Servaas op 13 mei en Bonifaas op 14 mei. Anderen rekenen Mamertus (11 mei) en ook nog de heilige Sofie (16 mei) tot deze groep. De wetenschappelijke waarde hiervan is twijfelachtig, maar de volksweerkunde met haar talrijke weerspreuken laat er geen twijfel over bestaan:

"Servaas moet verlopen zijn, voor nachtvorst goed en wel verdwijn"
"Voor nachtvorst ben je niet beschermd voor Servatius zich over je ontfermt"
"Voor Sint-Servaas geen zomer, na Sint-Servaas geen winter"
"Geen rijmke na Sint-Servaas, geen vlokske na Bonifaas"
"Saint Mamert, Saint Pancrace et Saint Servais sans froïd ces Saints de glacé ne vont jamais"
"Mamertus, Pankratius und Servatius bringen oft Kälte und Verdruss"
"Wer seine Schafe scheert vor Servas, dem is die Wolle lieber als das Schaf"
"Pankratius und Servatius, der Bauern Trost"
"Heilige Servaas ; wind en regen de baas, heb meelij met de armen, laat ze toe zich te verwarmen ; drie vader-ons, drie-weesgegroet en maakt het weer weer zoet. Amen."

Sint-Servaas en Grimbergen

Een eerste spoor van Servaas vindt men hier in 1280. Hij is naast Onze-lieve-Vrouw en het Heilig Kruis één van de parochieheüigen. Pas vanaf 1684 is hij de enige die als parochieheilige vermeld wordt ; hij kreeg in de nieuwe kerk de zuidelijke dwarsbeuk toegewezen. In de kerk heeft hij verder ook een plaats in het medaillon op de preekstoel ; er zijn de relikwieën van Servaas die in de Ommegang werden meegedragen ; er is de tweede luidklok in de toren die aan Servaas toegewijd is en op zo'n manier zijn bronzen stem over de daken uitgalmt; er zijn de talrijke namen die naar de patroonheilige verwijzen : Sint-Servaasdreef; Sint-Servaasblok; Sint-Servaashof; er is ook de Broederschap van Sint-Servaas die door Pius VIII in 1830 met een volle aflaat vereerd werd en de aanwezigheid van een braak van de plaatselijke schuttersgilde waarop Sint-Servaas is afgebeeld en er is de naam van seringen die ter plaatse Sint-Servaasbloemen genoemd worden.
De Sint-Servaasommegang, een serene ode aan vroegere waarden.

De Sint-Servaasommegang, de jaarlijkse religieus-historische evocatie van Grimbergens verleden, zit onder een goed gesternte; onweerswolken dreigen wel eens, maar ze laten de Ommegang altijd ongemoeid. Dit bijna mythische geloof in de goede afloop wijst op het diep religieuze karakter van de historische Ommegang.

Wat in de Middeleeuwen als een bescheiden hulde aan de patroonheilige van de parochie begon, groeide tot een merkwaardige mozaïek van historische en religieuze gebruiken uit.

Heel lang geleden trokken de boeren op 13 mei bij het ochtendgloren met hun versierde paarden naar het kerkplein. De vrome boeren togen de kerk binnen waar voor het altaar van Sint-Servaas een beeld en een relikwie van de heilige waren uitgestald. Driemaal stapten ze rond het beeld, kusten de relikwie, knielden neer, baden en offerden wat geld. Daarna gingen ze met hun paarden de beeweg om de zegen over de vruchten van het land en over het vee af te smeken.

De Sint-Servaasprocessie

Tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw was Grimbergen nog een plattelandsgemeente waar jaarlijks drie processies door de straten trokken. De Sint-Servaasprocessie die de historische bedevaartsweg ging, op Sacramentsdag de Sacramentsprocessie die via het Bareelke en het station weer naar de dorpskern trok en de septemberkermisprocessie die de Rijkenhoek aandeed. De Sint-Servaasprocessie kreeg de meeste aandacht want Servaas was de laatste ijsheïlige die menig landbouwer zorgen baarde.

Dagen voor de processie werden de kleren van de zolder van de Vrije Meisjesschool in de Prinsenstraat gehaald. De dag zelf werd reeds van 's morgens vroeg met gulle hand veelkleurig strooisel over het wegdek verdeeld. Stoepen waren kraaknet, gevels witgekalkt; op tafeltjes, met fraai handwerk gedekt, troonden heiligenbeelden temidden van de witte of paarse Sint-Servaasbloemen. In de vensters wapperde de driekleur of de Vlaamse Leeuw. Onder ruime belangstelling schreed de processie devoot langs de Hoge en Vilvoordse Steenweg. Eenmaal in de Sint-Servaasstraat belandde men haast in volle veld. Via de "holle" Spaanse Lindebaan en de Prinsendreef keerde men naar het dorp terug.

Van Processie naar Sint-Servaasommegang

In de zestiger jaren groeide Grimbergen tot een residentiële gemeente uit. Een merkbare daling in de belangstelling evenals een gebrek aan eerbied en ingetogenheid vanwege de toeschouwers leidden er in 1966 toe dat de decoratieve groep "de riddertjes" voor de laatste maal het Heilig Sacrament voorafging om het te groeten : het hele initiatief werd opgedoekt.

Aan niemand anders dan aan Jozef Mensalt, ere-burgemeester, heeft Grimbergen het te danken dat de Ommegang in 1976 startte. In grote lijnen werd de inhoud van de processie overgenomen en met folkloristische elementen aangevuld. Kosten noch moeite werden gespaard om de ommegang ruimere bekendheid te geven.
Vanaf 1982 werd aan de hand van geschiedkundige opzoekingen een stuk folklore uit de Ommegang gehaald en de basis gelegd voor een Ommegang waarin de religieuze en wereldlijke aspecten duidelijker aanwezig zijn maar onopvallend in elkaar vloeien.

In de verre elfde eeuw verschijnen de Berthouts ten tonele en zij voeren een beruchte naam in de Brabantse historie. Oorlog zat toen nog in 't bloed van ridders en baroenen, die beter overweg konden met de speer en met het zwaard, dan zij bedreven waren in lezen en schrijven.

Zoals het Ommegangcomité verruimd werd, geschiedde dit ook met de Ommegang zelf: nieuwe wagens werden toegevoegd met nieuwe taferelen door vertellers toegelicht, kapelletjes kregen een plaats, oude wagens werden in een nieuw kleedje gestoken, nieuwe vaandels werden gemaakt, de kledij van de personages werd op historisch verantwoorde basis aangepast, stof werd aangekocht en heel wat kledij werd zelf gemaakt zodat in de toekomst heel wat minder geld aan huurkledij moest gespendeerd.

De krachtlijnen van de Ommegang waren: boeren- en stoeterijpaarden die door de pastoor gezegend werden, een religieus-historisch gedeelte waarin de lokale religie en historie aan bod kwamen, het Heilig Sacrament - dat vanaf 1987 opnieuw mee opstapte -sloot het geheel af. De Ommegang werd dan in de abdijkerk met gebed en gezang besloten.

Een hoogtepunt uit de bestaansgeschiedenis van de Ommegang was de TV-uitzending van Ommegang op BRTN in 1991. Ter gelegenheid van deze TV-uitzending werden de deelgemeenten Humbeek en Strombeek-Bever bij de Ommegang betrokken en sindsdien stapten Sint-Rumoldus en Sint-Amandus mee op; Beigem was a! langer - zij het onrechtstreeks - met Onze-Lieve-Vrouw in de Ommegang aanwezig.
Deze uitzending resulteerde onder meer in contacten met de Broederschap van Sint-Servaas uit Maastricht resulteerde. In 1994 stapte de broederschap uit Maastricht zelfs mee op in onze Ommegang. Een afvaardiging van de Ommegang nam ook deel aan de 7-jaariijkse Heiligdomsvaart in Maastricht deel.

Met zijn religieuze én geschiedkundige invalshoeken zorgde de Sint-Servaasommegang telkens weer voor een feestelijk gebeuren vooraleer de Grimbergse gemeenschap zich in de er opvolgende kermisvreugde kon uitleven.
De jongste jaren zorgden onder meer een verbod omwille van mond- en klauwzeer, verkiezingen, een gebrek aan medewerkers en gebrek aan belangstelling ervoor dat na rijp beraad besloten werd de verering van Sint-Servaas in een nieuw kleedje te steken...

In het begin van deze eeuw werd besloten dat de Ommegang zou afgewisseld worden met de (Grïmbergse Kunstenaarsroute en de Sint-Servaasevocatie, die voor het eerst in 2005 op grootse wijze 725 jaar Sint-Servaasverering in zijn historische context belichtte.

De krachtlijnen van de vernieuwde Ommegang zien er zo uit: eerst komen de Brabantse trekpaarden en de stoeterijpaarden - het is niet voor niets een paardenommegang - die op stap gaan en aan de Sint-Servaaskapel en door de pastoor gezegend worden. Dan volgt het religieuze gedeelte waarin de hoogtepunten uit de plaatselijke heiligenverering aan bod komen; Sint-Amandus, Sint-Rumoldus, Sint-Norbertus, Onze-Lieve-Vrouw en Sint-Servaas.